Kuchnia Malediwów – co warto zjeść i czego spróbować?

Odsłuchaj artykuł
Gotowe do odtworzenia

Kuchnia Malediwów opiera się na rybach, kokosie, ryżu, breadfruit i aromatycznych przyprawach. Na początek spróbuj mas huni z plackiem roshi, prostego bulionu garudhiya i hedhikaa – małych przekąsek podawanych do herbaty. Pokazujemy, jak smakują te potrawy, czym różni się lokalna kawiarnia od restauracji resortowej oraz o co zapytać przy zamawianiu, szczególnie jeśli unikasz ostrych dań albo produktów rybnych.

Kuchnia Malediwów – co warto zjeść i czego spróbować?

Od czego zacząć poznawanie kuchni Malediwów?

Najprostszy kulinarny plan na pierwszy dzień jest krótki: rano zamów mas huni z roshi, na obiad spróbuj garudhiya z ryżem, a po południu zajrzyj do lokalnej herbaciarni po kilka hedhikaa. To trzy różne sposoby wykorzystania ryb, kokosa i przypraw. Nie musisz od razu rozpoznawać całego menu w języku dhivehi.

W skrócie: czego spróbować na Malediwach?

  • Na śniadanie: mas huni – tuńczyk z tartym kokosem, cebulą, chili i limonką – oraz cienki placek roshi.
  • Na obiad: garudhiya z ryżem, rybne curry albo warzywne tharukaaree riha.
  • Na przekąskę: hedhikaa, zwłaszcza bajiyaa, gulha lub kulhi boakibaa, popijane herbatą.
  • Na słodko: bondibai, kokosowe słodycze lub lokalny deser z mąki ryżowej.
  • Gdzie szukać: tradycyjnych potraw przede wszystkim w lokalnych kawiarniach i guesthouse'ach; w resorcie pytaj o pozycje malediwskie.
  • Przed zamówieniem: sprawdź ostrość, rybne dodatki i alergeny – ta sama nazwa potrawy nie gwarantuje identycznej receptury.

Warto też pamiętać, że potrawy zamawiane codziennie przez mieszkańców nie muszą wyglądać jak uroczysta kolacja z fotografii hotelowej. Prosta miska bulionu z rybą, talerz ryżu lub kilka niewielkich wypieków przy herbacie mówią o tutejszym sposobie jedzenia równie dużo jak rozbudowane degustacje.

Na czym opiera się tradycyjna kuchnia Malediwów?

Trzy produkty pomagają zrozumieć jej charakter: ryby, kokos i breadfruit, czyli owoc chlebowca. Taką bazę wskazuje również oficjalny portal turystyczny Visit Maldives. Do tego dochodzą ryż, placki z mąki pszennej, cebula, limonka, chili, curry leaves, korzenne przyprawy i warzywa dostępne w konkretnym miejscu. Tradycja wyspiarska łączy się tu z wpływami handlowych kontaktów z Azją Południową i innymi rejonami Oceanu Indyjskiego.

Tuńczyk pojawia się w rozmaitych postaciach: świeży i gotowany, wędzony, suszony, grillowany, rozdrobniony do nadzienia albo przetworzony na intensywną pastę. Dlatego dwa dania z tej samej ryby mogą smakować zupełnie inaczej. Rybne nadzienie w niewielkiej przekąsce bywa zdecydowane i pikantne, a klarowny wywar garudhiya może być delikatny, dopóki nie dodasz chili.

Kokos również nie występuje wyłącznie w deserach. Miąższ dodaje się do śniadaniowych mieszanek i przekąsek, mleko kokosowe buduje smak sosów, a młody kokos podaje się do picia. Breadfruit, warzywa korzeniowe i ryż zapewniają bardziej sycącą część posiłku. Nie każde danie zawiera wszystkie te składniki; przepisy bywają różne w rodzinach i na poszczególnych atolach.

Jaki jest smak tej kuchni? Często słony i wyraźnie rybny, przełamany kwasowością limonki oraz łagodniejszym, tłustszym kokosem. Ostre dodatki mogą być wymieszane z daniem lub postawione obok. To ważne dla osób, które obawiają się chili: nie cała kuchnia malediwska jest z definicji bardzo ostra.

Mas huni i roshi – od tego śniadania warto zacząć

Mas huni to zwykle rozdrobniony tuńczyk połączony z tartym kokosem, cebulą, sokiem z limonki i chili. W przepisie Visit Maldives występuje tuńczyk wędzony lub konserwowy; spotkasz też odmiany przygotowane z innymi rodzajami przetworzonej ryby. Smak jest świeży od cytrusów, lekko słodkawy od kokosa i słony od ryby. Nie przypomina majonezowej sałatki z tuńczyka znanej z polskich śniadań.

Obok dostaniesz zwykle roshi, cienki, miękki placek przygotowywany na rozgrzanej płycie. Odrywa się jego fragment i nabiera nim mas huni albo zawija nadzienie w środek. Roshi w podstawowej wersji powstaje z mąki pszennej, zatem nie należy zakładać, że będzie bezglutenowy. Do śniadania pasuje czarna herbata, czasem podawana z cukrem i jaśminowym aromatem.

Jeśli w karcie widzisz baraboa mashuni, pytaj o wariant dyniowy. Może być alternatywą bez tuńczyka, ale przy diecie ścisłej trzeba upewnić się, co jeszcze dodano podczas przygotowania. Dla osób, które po raz pierwszy próbują malediwskiej kuchni, mas huni jest dobrym punktem odniesienia: występują w nim ryba, kokos, limonka i ostrość, którą można porównać z następnymi potrawami.

Więcej o odmianach, konsystencji i sposobie jedzenia opisujemy w poradniku mas huni i roshi – tradycyjne malediwskie śniadanie.

Mas huni z tuńczykiem i kokosem podane z roshi oraz limonką

Garudhiya, rihaakuru i inne sposoby podawania tuńczyka

Garudhiya: prosty bulion, nie curry

Garudhiya to klarowny wywar rybny, zwykle gotowany z tuńczyka i soli; na talerzu lub obok pojawiają się kawałki ryby, ryż (baiy), limonka, cebula i chili. Nie jest to zupa kokosowa ani gęsty sos curry. Najlepiej najpierw spróbować samego wywaru, a dopiero potem doprawić go limonką i chili. Dzięki temu łatwo wyczuć podstawowy smak ryby.

W menu możesz spotkać zapis garudhiya and baiy: chodzi o połączenie bulionu z ryżem, nie o osobne, trudne do rozszyfrowania danie. Bywa podawane z dodatkami, takimi jak pieczona lub smażona ryba, gotowane warzywa korzeniowe albo inne drobne przystawki. W zależności od kuchni bulion jest podany oddzielnie lub polewany na ryż.

Rihaakuru: mała ilość, mocny smak

Rihaakuru jest gęstym, skoncentrowanym produktem z długo gotowanego wywaru rybnego. Ma wyrazisty, słony smak umami i ciemną barwę. Nie należy mylić go z sosem curry ani traktować jak samodzielnej porcji zupy. Często wystarczy odrobina wymieszana z ryżem, cebulą, chili czy kwaśnym dodatkiem, aby wyraźnie zmienić smak posiłku.

To także ważna nazwa dla wegetarian: ryż, sałatka lub warzywa podane z rihaakuru nie są posiłkiem bez ryb. Jeśli nie jesz ryb, pytaj nie tylko o główne danie, ale też o sosy, bulion i dodatki stojące obok talerza.

Masbaiy, kulhimas i fihunu mas

Na lokalnym stole tuńczyk nie kończy się na bulionie. Masbaiy łączy ryż z rybą i przyprawami, często z kurkumą; kulhimas oznacza pikantniej przyprawioną rybę, a fihunu mas to ryba grillowana lub pieczona z dodatkami. Spotkasz zarówno dość suche, jak i bardziej soczyste wersje tych dań. Nie warto zakładać po nazwie, że ryba zawsze jest smażona albo że podano ten sam gatunek.

Jeśli chcesz porównać subtelny bulion z intensywną pastą, zajrzyj do osobnego przewodnika o garudhiya i rihaakuru.

Hedhikaa i haveeru sai – przekąski, które je się przy herbacie

Niektóre z najbardziej charakterystycznych malediwskich smaków można poznać bez zamawiania pełnego obiadu. Hedhikaa (spotykana jest też pisownia hedhika lub hedhi'kaa) to niewielkie, słone albo słodkie przekąski nazywane po angielsku short eats. Zwyczaj popołudniowej herbaty, haveeru sai, oznacza okazję, by spróbować kilku rzeczy po trochu.

W lokalnym tea shopie przekąski bywają wyłożone w witrynie. Możesz wskazać kilka sztuk, zapytać o nadzienie i zamówić herbatę. Nie trzeba znać wszystkich nazw – warto natomiast wiedzieć, że z zewnątrz podobne wypieki mogą mieć inne farsze.

  • Bajiyaa – mała przekąska podobna kształtem do samosy; bywa nadziewana przyprawioną rybą albo ziemniakami.
  • Gulha – niewielkie kulki z ciasta, zazwyczaj z aromatycznym nadzieniem z tuńczyka, kokosa, cebuli i przypraw.
  • Kulhi boakibaa – pikantny rybny wypiek krojony na porcje, o konsystencji innej niż chrupiące bajiyaa.
  • Mas roshi – grubszy placek z rybnym nadzieniem, podawany jako sycąca przekąska.

Słowo boakibaa nie oznacza automatycznie deseru. Istnieją warianty pikantne z rybą i słodkie, dlatego liczy się cała nazwa. Wersje hedhikaa mogą być smażone, pieczone, bardziej suche albo miękkie. Nawet jeśli dwa lokale używają tej samej nazwy, sposób doprawienia nie musi być taki sam.

Dobry sposób na pierwszy kontakt: zamów po jednej sztuce dwóch lub trzech różnych przekąsek, a dopiero potem dobierz ulubioną. Szczegóły typów wypieków i farszów znajdziesz w artykule o hedhikaa na Malediwach.

Chrupiące malediwskie hedhikaa podane z limonką i szklanką herbaty

Curry, ryż, breadfruit i kokos – co jeść poza tuńczykiem?

W tradycyjnej kuchni Malediwów ryby są bardzo ważne, ale nie wypełniają całego talerza. Podaje się też curry warzywne, ryż, roshi, owoce chlebowca, taro, dynię i inne warzywa. Kokos pojawia się w sosach i potrawach wytrawnych, a nie tylko w słodyczach. Oferta zależy od wyspy i lokalu: większe menu turystyczne niekoniecznie oznacza większy wybór autentycznych lokalnych potraw.

Tharukaaree riha i dodatki warzywne

Tharukaaree riha to warzywne curry, którego skład może obejmować różne sezonowe warzywa, np. fasolkę, marchew, pomidory, okrę czy kapustę. Sos powstaje z przypraw, czasem na bazie mleka kokosowego. W jednym miejscu będzie łagodny i kremowy, w innym mocniej rozgrzewający dzięki chili. Do takiego curry łatwo dobrać ryż zamiast pszennego placka, jeśli wolisz ten dodatek.

Obok potraw możesz zobaczyć asaara – kwaśne, marynowane lub fermentowane dodatki z warzyw i owoców, na przykład niedojrzałego mango. Dodają potrawom ostrości i kwasowości. Sprawdź, czy lokalna wersja nie zawiera składników, których unikasz.

Breadfruit to nie chleb

Breadfruit (owoc chlebowca, po malediwsku spotykany jako bambukeyo) po ugotowaniu ma skrobiowy, sycący charakter. Bywa gotowany, smażony w plastrach, dodawany do curry, ryżu lub słodkich potraw. Warto go spróbować w dwóch postaciach: jako dodatek do dania obiadowego oraz jako cienkie, chrupiące kawałki, jeśli akurat są dostępne.

Na niektórych wyspach uprawia się również warzywa i owoce, ale nie zakładaj, że każdy składnik w restauracji jest lokalnie wyhodowany. Podobnie nie każde curry jest malediwskie tylko dlatego, że zamawiasz je na Malediwach. Aby odróżnić lokalny przepis od dania międzynarodowego, zapytaj o malediwską nazwę i typowe dodatki.

Złociste curry z ryżem i plackiem roshi na Malediwach

Słodkie dania i lokalne napoje – czego szukać w menu?

Tradycyjne słodycze często opierają się na ryżu, kokosie, cukrze i aromatycznych dodatkach. Bondibai, zapisywane także bon'di baiy, ma różne wersje, w tym słodką potrawę ryżową oraz odmianę z breadfruit. Oficjalne materiały Visit Maldives wiążą niektóre wersje z uroczystościami rodzinnymi i świętami. Nie trzeba więc oczekiwać, że każdy mały lokal sprzedaje bondibai codziennie.

Możesz też trafić na kiru boakibaa, deser przygotowywany między innymi z mąki ryżowej lub skrobi i mleka kokosowego, albo Addu bon'di, kokosowy przysmak kojarzony z południowym atolem Addu. Te nazwy są lepszym punktem wyjścia niż ogólne pytanie o „lokalne ciasto”, bo obsługa może wówczas wskazać dostępny wariant.

Do przekąsek zamów sai, czyli herbatę. W malediwskiej tradycji spotyka się czarną herbatę słodzoną, czasem aromatyzowaną jaśminem, ale sposób parzenia zależy od lokalu. Jeśli nie lubisz słodkich napojów, poproś o herbatę bez cukru – nie zakładaj, że będzie niesłodzona z definicji.

Na upał naturalnym wyborem jest kurumba, młody kokos, z którego pije się wodę kokosową i można zjeść miękki miąższ. Zależnie od miejsca znajdziesz także soki owocowe i napoje z lokalnych składników, np. mango czy bilimbi. W odniesieniu do napoju z soku palmy kokosowej (raa, toddy) pamiętaj, że sok po zebraniu zaczyna fermentować. Nie zakładaj na podstawie nazwy, że każda oferowana wersja ma taki sam charakter.

Właśnie przy napojach i deserach najłatwiej zauważyć zróżnicowanie kuchni między wyspami: część specjalności jest regionalna, a część występuje tylko przy określonych okazjach. Jeśli interesuje Cię konkretna słodkość, warto pytać o nią w guesthousie wcześniej, zamiast liczyć na przypadkowy wybór z karty.

Lokalna wyspa czy resort – gdzie naprawdę spróbujesz malediwskiego jedzenia?

Na zamieszkanej wyspie najłatwiej szukać codziennych potraw w małych restauracjach, tea shopach i guesthouse'ach. Z kolei w resorcie lokalna kuchnia może stanowić część większego bufetu międzynarodowego, kolacji tematycznej albo osobnego menu. Żaden z tych modeli nie gwarantuje automatycznie wszystkich tradycyjnych dań. Znaczenie ma konkretny kucharz, program gastronomiczny i dzień pobytu. Sam wybór między tymi modelami szerzej opisujemy w poradniku lokalna wyspa czy resort na Malediwach.

Co porównujesz Lokalna wyspa Resort
Gdzie szukać dań Tea shopy, lokalne kawiarnie, restauracje, guesthouse'y Bufet, wybrane restauracje, kolacje malediwskie
Co łatwiej poznać Proste śniadania, hedhikaa i codzienny sposób jedzenia Wybrane klasyki w wersji hotelowej i szerszy wybór kuchni świata
Dostępność konkretnej potrawy Zależy od miejsca, pory dnia i tego, co przygotowano Zależy od aktualnego menu i programu wyżywienia
Alkohol i wieprzowina Niedostępne zgodnie z zasadami obowiązującymi na wyspach zamieszkanych Mogą być serwowane turystom; zależy od obiektu
Diety specjalne Trzeba pytać o skład i dostępne zamienniki Zapytaj hotel przed rezerwacją o możliwość dostosowania posiłków

Osobie, której zależy na obserwowaniu lokalnych zwyczajów, poleciłbym przede wszystkim wizytę w tea shopie podczas pobytu na wyspie zamieszkanej. Krótka rozmowa z obsługą i wybór kilku hedhikaa to więcej kontaktu z codzienną kuchnią niż przypadkowy talerz międzynarodowego bufetu. Praktykę takiego jedzenia opisujemy szerzej w przewodniku po jedzeniu na lokalnej wyspie na Malediwach.

W resorcie zapytaj, czy w danym tygodniu odbywa się Maldivian night, czy w bufecie są opisane pozycje regionalne i czy można zamówić lokalne śniadanie. W niektórych obiektach dania tradycyjne są podawane obok potraw indyjskich, lankijskich i europejskich. Sama obecność rybnego curry w bufecie nie dowodzi, że przygotowano je według lokalnego przepisu.

Restauracyjny stół z malediwskimi potrawami przy turkusowej lagunie

Warto wiedzieć: „kuchnia lokalna” nie oznacza identycznych zasad w całym kraju

Visit Maldives opisuje gastronomię na zamieszkanych wyspach jako bez alkoholu i wieprzowiny, z jedzeniem halal. Nie przenoś jednak automatycznie tej charakterystyki na formalną certyfikację każdej restauracji hotelowej. Jeśli certyfikat halal lub sposób przygotowania posiłku jest dla Ciebie istotny, poproś konkretny resort o potwierdzenie na piśmie. We wrześniu 2026 r. Visit Maldives Corporation informował o rozwijaniu odrębnej oferty turystyki halal, w tym o analizowaniu ścieżek certyfikacji.

Czy kuchnia Malediwów jest ostra i czy da się zjeść bez ryb?

Nie wszystkie potrawy są ostre. Łagodniejszy zwykle okazuje się sam wywar garudhiya, podczas gdy hedhikaa, mas huni i dania określane jako kulhi mogą zawierać wyraźną porcję chili. Najlepiej odróżnić ostrość bazy od ostrych dodatków. Zamów danie z chili podanym osobno, jeśli lokal może je tak przygotować; jeśli chili jest już wymieszane z farszem, nie da się go łatwo usunąć.

Wegetarianin może szukać warzywnego curry, dyniowego baraboa mashuni, ryżu, owoców i części słodkich potraw. Weganin powinien dodatkowo potwierdzić użycie mleka, jaj i innych składników zwierzęcych. Kluczową pułapką są niewidoczne dodatki rybne: rihaakuru, suszony tuńczyk, bulion rybny lub sos do warzyw. Danie określone po angielsku jako vegetable curry nie daje samo w sobie pełnej gwarancji.

Przy alergiach nie wystarczy lista typowych składników. W menu mogą pojawiać się ryby i owoce morza, kokos, pszenica czy mleko, a restauracje korzystają ze wspólnego sprzętu kuchennego. O potwierdzenie składników i sposobu przygotowania zapytaj obsługę konkretnego lokalu, szczególnie jeżeli istotne jest ryzyko kontaktu krzyżowego. W resorcie najlepiej uzgodnić wymagania z działem gastronomii jeszcze przed przyjazdem.

Podobnie z wodą do picia: nie oceniaj jej bezpieczeństwa na podstawie tego, czy znajdujesz się na wyspie lokalnej, czy w resorcie. Wybieraj wodę potwierdzoną przez obiekt jako przeznaczoną do picia. Przy zamawianiu napoju lub lodu możesz zapytać, z jakiej wody został przygotowany.

Jak zamawiać malediwskie potrawy bez znajomości dhivehi?

W miejscach obsługujących turystów zwykle wystarczy prosty angielski. Zamiast prosić o „traditional food” i czekać na losowe danie, wybierz jedną z nazw, które już znasz. Jeśli czegoś nie ma, poproś o lokalną alternatywę przygotowaną tego dnia. Małe lokale mogą mieć krótkie menu, a część przekąsek zniknie z witryny wcześniej, niż się spodziewasz.

  • Mas huni / mashuni – mieszanka tuńczyka, kokosa, cebuli i przypraw, zwykle na śniadanie.
  • Roshi – cienki placek, najczęściej pszenny.
  • Baiy – ryż; przy nazwie innego dania często wskazuje sposób podania.
  • Garudhiya – lekki wywar z ryby.
  • Rihaakuru – skoncentrowana pasta rybna, dodatek do posiłku.
  • Hedhikaa – małe słone lub słodkie przekąski.
  • Sai – herbata, którą można zamówić do przekąsek.

Pomocne są zwłaszcza cztery krótkie pytania: Is it spicy? (Czy jest ostre?), Can you serve the chilli separately? (Czy można podać chili osobno?), Does it contain fish or fish paste? (Czy zawiera rybę lub pastę rybną?) oraz Which Maldivian dishes do you have today? (Jakie dania malediwskie macie dzisiaj?). Przy alergiach te pytania nie zastępują szczegółowego uzgodnienia składników.

Zwróć też uwagę na różnice w pisowni: mashuni i mas huni, bajiya i bajiyaa, hedhika i hedhikaa mogą odnosić się do tej samej potrawy lub grupy przekąsek. Menu anglojęzyczne często upraszcza zapis. Nie poprawiaj obsługi na podstawie jednej transliteracji; lepiej dopytać, co zawiera danie.

Co wybrać, jeśli masz czas tylko na trzy lokalne posiłki?

Śniadanie: mas huni z ciepłym roshi i herbatą. Zyskujesz od razu orientację w najważniejszych smakach: ryba, kokos, limonka. Jeśli nie jadasz ryb, zapytaj o dyniowy odpowiednik lub inne lokalne śniadanie.

Obiad: garudhiya z ryżem, chili i limonką osobno. Gdy wolisz bogatszy aromat przypraw, zamień je na malediwskie rybne lub warzywne curry. Nie łącz wielu ostrych dodatków przed spróbowaniem bazy – łatwiej zrozumiesz smak potrawy.

Popołudnie: haveeru sai, czyli herbata i kilka hedhikaa. Zamów bajiyaa, gulha i kawałek kulhi boakibaa, o ile są dostępne. Dla kontrastu wybierz też coś słodkiego, np. mały kokosowy wypiek. Jeśli zostaje miejsce na jeszcze jeden smak, spróbuj odrobiny rihaakuru z ryżem – jej intensywność dobrze pokazuje, jak wiele zastosowań ma tuńczyk.

Nie ma potrzeby układać planu wokół konkretnych restauracji bez sprawdzonych aktualnych menu. Wybór między wyspą lokalną a resortem wpłynie też na codzienny budżet; to osobny temat opisany w poradniku o cenach jedzenia na Malediwach, bez mieszania kwot z przewodnikiem kulinarnym.

Gdzie szukać bardziej szczegółowych informacji o malediwskim menu?

Ten przewodnik pomaga wybrać pierwsze smaki. Jeśli jakiś składnik lub model jedzenia zainteresuje Cię bardziej, sięgnij po wyspecjalizowany opis zamiast sugerować się jedną wersją przepisu.

  • Kokos, breadfruit i curry – dania bez tuńczyka na pierwszym planie.
  • Ryby i owoce morza – dlaczego tuńczyk jest tak ważny.
  • Słodycze i desery – boakibaa, bondibai i kokosowe smaki.
  • Co pić na Malediwach – sai, kurumba i napoje lokalne.
  • Jedzenie w resorcie – bufet, à la carte i wieczory malediwskie.
  • Słownik malediwskiego menu – nazwy potraw i napojów.

FAQ – najczęstsze pytania o kuchnię Malediwów

Jakie jest najbardziej typowe danie na Malediwach?

Do najbardziej rozpoznawalnych należy mas huni z roshi, popularne szczególnie na śniadanie. Nie ma potrzeby wskazywać jednego „narodowego” dania: garudhiya z ryżem i różne hedhikaa również dobrze reprezentują miejscową tradycję.

Czy kuchnia malediwska jest ostra?

Część potraw zawiera dużo chili, ale inne – na przykład podstawowa wersja garudhiya – mają łagodniejszy smak. Przed zamówieniem zapytaj o ostrość i możliwość podania chili osobno.

Czy na Malediwach je się dużo ryb?

Ryby, zwłaszcza tuńczyk, należą do filarów tradycyjnej kuchni. Pojawiają się w bulionach, curry, śniadaniach, przekąskach i skoncentrowanych dodatkach takich jak rihaakuru.

Gdzie najlepiej spróbować lokalnego jedzenia?

Na zamieszkanej wyspie zacznij od tea shopu, małej restauracji lub guesthouse'u. W resorcie zapytaj o tradycyjne śniadanie albo wieczór z malediwskim menu; dostępność zależy od obiektu.

Czy na Malediwach są opcje wegetariańskie?

Tak, wśród lokalnych potraw znajdziesz m.in. warzywne curry oraz dyniowe odmiany śniadaniowych mieszanek. Zawsze potwierdź brak rybnego bulionu, rihaakuru i innych dodatków pochodzenia zwierzęcego.

Opisy nazw i tradycji kulinarnych zweryfikowano 8 października 2026 r. w oficjalnych materiałach Visit Maldives – Eat Like a Local, Must-Try Maldivian Cuisine oraz Viva La Veg-Eaters. Skład potraw i bieżącą dostępność trzeba potwierdzić w konkretnym lokalu.

  • Udostępnij wpis!

Powiązane artykuły

Zobacz także: